Home / Chuyện xưa tích cũ / Khước từ làm quan

Khước từ làm quan

Khước từ làm quan

Theo sách “Lịch triều hiến chương loại chí”, Bùi Huy Bích sinh năm 1744 và mất năm 1818. Ông có tên chữ là Hy Chương, hiệu Tồn Am; người làng Định Công, huyện Thanh Trì, sau di cư sang làng Thịnh Liệt, huyện Thanh Trì, tỉnh Hà Đông, nay là Hà Nội. Ông xuất thân trong một gia đình dòng dõi, ông nội và cha đều là nhân vật có tiếng tăm trong lịch sử và văn học nước nhà.

Thuở nhỏ, ông thể chất kém, thường đau ốm, bề ngoài có vẻ chậm chạp, khờ khạo nhưng thực chất lại có khiếu thông minh, không những nhanh chóng học thuộc kinh sách mà còn ứng xử rất tinh tế trong . Tương truyền, khi Bùi Huy Bích còn nhỏ, trong làng có đám ma. Cậu bé Bích đứng gần người đề chủ, khi người này chuẩn bị viết thì thấy nghiên mực khô rốc. Thấy cậu Bích đứng gần, ông đề chủ hất hàm ra hiệu. Bích hiểu ý, thấy có chén đầy nước cạnh nghiên, cậu cầm lấy chén nước rồi nhặt một thoi vàng Hồ (thứ vàng giấy do làng Hồ làm ra), chọc thủng một mặt rồi dùng thoi vàng lấy từng chút nước đổ vào nghiên. Lễ xong, ông đề chủ rất khen ngợi cậu bé Bích và mời ngồi cùng vào chiếu rượu dành riêng cho ông. Ông giảng giải: Chén nước đầy mà nghiên mực thì nông. Kẻ xốc nổi sẽ cầm cả chén mà rót, như thế nước sẽ tung tóe ra, mất trang nghiêm. Kẻ chậm chạp thì chạy đi lấy thìa và như thế thì nghi lễ bị dở dang. Thoi vàng không phải là thứ múc nước, vậy mà cậu bé biết biến báo thành ra được việc.

Xem thêm:  Thầy thuốc của muôn đời

Mẹ mất khi ông lên tám, ông theo cha xuống Hải Dương, ở tại làng An Lâu, huyện Thanh Miện, là nơi cha ông dạy học. 17 tuổi, ông được cha gửi về quê để theo học với ông nghè Nguyễn Bá Trữ, làng Linh Đường cùng huyện Thanh Trì. 2 năm sau, ông được thầy cho đi thi và đỗ Hương cống khoa Giáp Ngọ đời Cảnh Hưng thứ 23 – năm 1762. Năm sau, thi Hội không đạt, ông được thầy khuyên đến học thêm ở trường ông Bảng nhãn Lê Quý Đôn mở tại kinh thành.

Bấy giờ chúa Trịnh bắt nạt vua Lê quá, làm tổn thương đến tư tưởng chính thống tôn quân của nho sĩ. Bùi Huy Bích vì thế mà không thiết tha với khoa cử. Nhưng rồi để chiều lòng cha, năm 25 tuổi ông đi thi Hội và đỗ Đình nguyên Hoàng giáp. Đó là mùa thu năm Kỷ Sửu – 1769. Sau khi thi đỗ, ông được bổ dụng làm Hàn lâm viện Hiệu lý, rồi thăng lên Thị chế (năm 1771), rồi được thụ chức Thiêm sai Tri hộ phiên, kiêm chức Đông các Hiệu thư. Năm 1777, ông vào lĩnh chức Đốc đồng Nghệ An rồi lại phụng sai vào Thuận Hóa tuyên dụ. Trong này ông đã có công bình loạn giặc Mường Thai ở miền tây Nghệ An. Sau công trạng đó, năm 1780, ông được thăng lên Hiệp trấn Nghệ An kiêm thụ lĩnh chức tham chính. Đến 1781, ông được chúa Trịnh Sâm triệu về triều giữ chức Nhập thị Bồi tụng (chức đứng thứ hai trong phủ chúa sau Bồi tụng), nhưng ông lấy cớ ốm yếu xin từ chức, dù khi đó mới 38 tuổi và là người có họ hàng với Trịnh Sâm.

Xem thêm:  Huyền Quang đại sư

Khi Trịnh Sâm bỏ con trưởng Trịnh Tông để lập con nhỏ Trịnh Cán (con của Tuyên phi Đặng Thị Huệ được sủng ái), ông đứng ra can gián nhưng không thành. Chính vì không nghe theo lời can gián của ông, Trịnh Sâm vẫn theo ý mình mà lập con nhỏ nên đã xảy ra loạn trong triều sau khi chúa qua đời. Trịnh Sâm mất, Trịnh Tông lật đổ Trịnh Cán lên ngôi, cách chức Tham tụng của Phan Lê Phiên (vì Phiên cùng phe với mẹ con Trịnh Cán) và mời Bùi Huy Bích ra làm Hành Tham tụng, với hy vọng ông có thể cứu vãn tình thế do loạn kiêu binh gây ra. Nhưng rồi do xảy ra nhiều chuyện, lại do ngờ vực nên ông từ quan về dưỡng bệnh tại phường Bích Câu, Hà Nội. Từ đó, ông khước từ 3 lời mời ra tham chính. Năm 1786, quân Tây Sơn lấy danh nghĩa “Phù Lê diệt Trịnh” kéo ra Bắc. Tây Sơn diệt Trịnh và rút quân về Nam không lâu thì Lê Hiển Tông mất, cháu là Lê Chiêu Thống lên thay, mời ông ra giúp nhưng ông xin từ về quê nhà. Vua Quang Trung sau khi đánh tan quân Thanh (năm 1789) có mời các danh thần nhà hậu Lê ra giúp nước nhưng ông không hợp tác. Ông cũng giữ thái độ đó với Gia Long, khi vị vua đầu nhà Nguyễn này lên ngôi.

Lời bàn:

Theo nội dung của giai thoại này thì Bùi Huy Bích là người đã từ chối 3 lời mời của 3 vị hoàng đế đương thời, đó là vua Lê Chiêu Thống, hoàng đế Quang Trung, vua Gia Long. Và để được các bậc đế vương biết đến rồi đích thân mời, chứng tỏ Bùi Huy Bích thực sự rất tài năng. Thế nhưng, với tài năng của mình, Bùi Huy Bích đã nhận ra trong cả 3 lần được mời ấy đều trong hoàn cảnh không cho phép ông toại nguyện về hoạt động chính trị. Vì thế, ông chủ yếu tập trung vào sáng tác, biên khảo văn học, sử học và với ông đó cũng là việc làm giúp ích cho đời.

Có lẽ cũng vì chán ngán thời cuộc nên trong thơ văn của ông phần nhiều là tự sự về nhân tình thế thái, tự phê phán bản thân bất lực không làm được gì nhiều giúp dân giúp nước; đồng thời công kích sự sa đọa của kẻ sĩ quan lại đương thời và phê phán quan điểm lệch lạc của các nhà Nho. Không những thế, trong các tác phẩm của ông còn có một tình yêu thiên nhiên sâu sắc, mà cụ thể hơn là thiên nhiên của làng quê Thăng Long, của nông thôn Việt Nam. Những cảnh vật bình thường mà đôi khi ta không chú ý tới nhưng đã đi vào thơ, văn và tất cả trở thành trìu mến đáng yêu dưới ngòi bút của tác giả Bùi Huy Bích. Ông xứng đáng là danh nhân văn hóa của dân tộc ta ở cuối thế kỷ XVIII và đầu thế kỷ XIX.

Theo Baihocdoisong.com

Xem thêm:  Danh tướng Trịnh Khả

Check Also

Xử án như thần

Xử án như thần

Theo sách “Đại Việt sử ký toàn thư”, Nguyễn Mại là người xã Ninh Xá, …

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *